Ngày 14 tháng 7 năm 2025, tại Hội trường số 1 của VCCI, phiên hội thảo “Nhận diện khó khăn, vướng mắc do quy định pháp luật trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và kiến nghị” đã diễn ra trong bầu không khí vừa thẳng thắn, vừa khẩn trương. Sự kiện được đồng chủ trì bởi Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam và Bộ Tư pháp, đúng vào thời điểm cả khu vực công lẫn khu vực tư đang nỗ lực chạy đua với hạn định mà Nghị quyết 08‑NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra: đến cuối 2025 “cơ bản hoàn thành việc tháo gỡ những điểm nghẽn do quy định pháp luật”. Với hơn hai trăm kiến nghị thu thập trước hội thảo – con số chính thức là 220 phản ánh gửi về Ban Pháp chế VCCI sau khi tổ chức khảo sát rộng rãi từ ngày 19 tháng 5 năm 2025 – diễn đàn này nhanh chóng trở thành trạm trung chuyển quan trọng, nơi tiếng nói doanh nghiệp hội tụ, đập vào “cửa” của cơ quan hoạch định chính sách.

Thành phần tham dự không chỉ giới hạn ở đại diện các bộ, ngành trung ương; trong khán phòng tầng 7 còn có đại biểu của hơn 30 hiệp hội ngành hàng, các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng luật sư và chuyên gia kinh tế độc lập. Ngay sau bài phát biểu khai mạc của lãnh đạo VCCI và Bộ Tư pháp, phiên phản ánh vướng mắc được mở suốt hai khung giờ liên tiếp, trước và sau giờ giải lao, để “xả van áp lực” cho cộng đồng doanh nghiệp. Cách thiết kế chương trình chú trọng cơ chế đối thoại, thay vì trình bày một chiều, cho thấy ban tổ chức đã thấu hiểu tinh thần “lấy người thụ hưởng làm trung tâm” trong cải cách pháp luật.

Nội dung phản ánh có thể chia thành ba tầng. Ở tầng gốc là những quy định thiếu minh bạch hoặc chưa kịp thích ứng với tốc độ vận động của kinh tế số. Điển hình, doanh nghiệp than phiền vẫn phải nộp hồ sơ bản giấy đối với nhiều thủ tục, từ đăng ký khuyến mại cho tới xin giấy chứng nhận doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, trái ngược trào lưu chuyển đổi số mà Chính phủ cổ xúy. Không ít thủ tục bị xếp vào hạng “không cần thiết”, nhưng vẫn tồn tại như một lực ma sát bào mòn thời gian lẫn chi phí – tiêu biểu là yêu cầu “xác nhận thay đổi địa điểm chi nhánh, văn phòng đại diện” được lập lại mỗi khi doanh nghiệp chuyển địa điểm.

Tầng thứ hai thể hiện bằng các xung đột liên luật. Hiệp hội Bất động sản đưa ra bảng tổng hợp hàng chục điều, khoản Luật Đất đai 2024 đang “vênh” với Luật Nhà ở, Luật Đầu tư và cả Nghị định 10/2022 về lệ phí trước bạ. Chỉ một ví dụ: điều kiện phải có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trước khi bán bất động sản hình thành trong tương lai, theo quan điểm của doanh nghiệp, khiến quy trình chậm thêm nhiều tháng và tạo ra gánh nặng chi phí kép, dù bản thân Luật Nhà ở lại quy định không cấp giấy chứng nhận cho chủ đầu tư trong trường hợp này. Ở lĩnh vực an toàn thực phẩm, Tiểu ban Thực phẩm dinh dưỡng của EuroCham mô tả chi tiết “cú nhảy” từ 7 mục hồ sơ lên 41 mục trong dự thảo nghị định sửa đổi Nghị định 15/2018/NĐ‑CP, tức tăng gần 600 % khối lượng giấy tờ; thời gian thẩm định hồ sơ từ 7 ngày vọt lên 90 ngày, tức tăng gần 1 400 % . Dòng chảy thương mại bị nghẽn dưới lớp băng hành chính dày đặc, trong khi thị trường sữa tươi thanh trùng chỉ có hạn dùng mười ngày – một nghịch lý “làm hỏng cả bồn sữa” theo cách nói hình tượng của diễn giả châu Âu.

Tầng thứ ba là những hệ lụy tài chính – logistics và rủi ro cạnh tranh. Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ hàng hải Việt Nam nêu con số đầu tư công cho vận tải thủy chỉ chiếm dưới 2 % tổng vốn hạ tầng giao thông, quá nghịch lý so với đóng góp 20 % sản lượng vận tải hàng hóa. Họ kiến nghị nâng tỷ trọng này lên tối thiểu 10 %, song song với nạo vét, nâng cấp luồng, xóa bỏ cầu thấp và xây trung tâm logistics ven sông. Khi vận tải thủy đang bị cắt khúc bởi hạ tầng “tĩnh không thấp”, hàng nghìn container phải chọn đường bộ, dồn thêm áp lực lên những cao tốc vừa thông xe chưa lâu. Cũng trong bản tham luận gửi ban tổ chức, Hiệp hội này phản đối việc thu phí hạ tầng cảng biển đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy – họ cho rằng “không quốc gia nào thu như Việt Nam” và việc thu phí vô hình trung làm tăng chi phí logistics, triệt tiêu lợi thế vận chuyển xanh.

Sự thất vọng của khối công nghiệp chế tạo nội địa cũng vang lên mạnh mẽ. Đại diện Công ty CP Điện Trường Giang – doanh nghiệp Việt đầu tiên chế tạo máy cắt chân không trung thế đạt chứng nhận quốc tế KEMA và ASTA – phải thốt lên rằng thiết bị đạt chuẩn quốc tế nhưng “không được sử dụng ngay trên chính đất nước mình” do điều kiện đấu thầu thiên về kinh nghiệm cung cấp của thương hiệu ngoại và chưa có cơ chế ưu tiên sản phẩm nội địa. Trong khi đó, các nhà đầu tư khu công nghiệp cảnh báo sự chồng chéo giữa Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và Luật Bảo vệ môi trường đang “bẻ” tiến độ cấp phép thành chuỗi chờ đợi bất tận; chỉ riêng khâu định giá đất cụ thể đã đủ để một dự án chậm thêm nửa năm.

Trải khắp những kiến nghị nóng bỏng ấy là sợi chỉ đỏ của yêu cầu đổi mới phương thức quản lý: chuyển mạnh sang hậu kiểm dựa trên rủi ro. EuroCham trình bày ma trận ba cấp độ rủi ro (thấp – trung bình – cao) gắn với tần suất kiểm tra giảm dần, đề xuất lấy lịch sử tuân thủ và cảnh báo chất lượng làm bộ lọc, qua đó giải phóng nguồn lực cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý. Quan điểm này lập tức nhận được hưởng ứng từ các doanh nghiệp sản phẩm dinh dưỡng, vốn khổ sở vì mỗi lô hàng nhập phải chờ 15 ngày thông quan chỉ để chờ kết quả lấy mẫu ngẫu nhiên.

Vậy thông điệp chiến lược rút ra từ hội thảo là gì? Trước hết, bộ máy nhà nước cần nhìn nhận lại toàn bộ chuỗi giá trị của một quy định pháp luật – từ khâu lập pháp, ban hành nghị định, thông tư cho đến thực thi và kiểm tra – dưới lăng kính chi phí giao dịch. Những “chốt gạc” tưởng chừng nhỏ như giấy xác nhận vị trí văn phòng, hay quy định hồ sơ 41 mục, có thể cộng hưởng thành bức tường vô hình làm triệt tiêu động lực đầu tư, đẩy doanh nghiệp Việt yếu thế hơn ngay trên sân nhà. Thứ hai, cải cách pháp luật không thể tách rời cải cách hạ tầng và thị trường. Đầu tư công cho vận tải thủy, sửa Luật Đất đai để giảm rủi ro bồi thường giải phóng mặt bằng, hay hoàn thiện Luật Đấu thầu để tạo ưu tiên sản phẩm nội địa – đó là những mắt xích bổ trợ lẫn nhau, chứ không phải những “ô” đơn lẻ trên bàn cờ chính sách.

Yếu tố con người cũng được nhấn mạnh. Trong bài tham luận của Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp, diễn giả Nguyễn Hồng Chung kêu gọi “nâng cao năng lực chuyên môn, đạo đức công vụ và thái độ phục vụ” của đội ngũ giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời duy trì các kênh đối thoại công‑tư thường xuyên. Nếu quy định tốt nhưng khâu thực thi thiếu minh bạch, doanh nghiệp vẫn khốn đốn; ngược lại, thủ tục điện tử thông suốt mà văn bản pháp lý chồng chéo, người thẩm định cũng lúng túng không kém.

Điểm sáng của hội thảo là sự đồng thuận về phương pháp tiếp cận. Ban Pháp chế VCCI, vốn giữ vai trò “đầu mối thu thập” 220 phản ánh, cam kết thiết lập quy trình công khai, minh bạch để phản hồi từng kiến nghị, nhằm tránh tình trạng “thu gom rồi xếp ngăn kéo”. Đồng thời, đại diện Bộ Tư pháp cho biết sẽ phối hợp các bộ, ngành chắt lọc những “điểm nghẽn” phổ biến nhất đưa vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026, tương thích với lộ trình sửa Luật An toàn thực phẩm và một loạt nghị định hướng dẫn dự kiến trình Chính phủ cuối năm nay – động thái để bảo đảm tính “liền mạch” giữa lời hứa và hành động.

Nhìn rộng ra ngoài khung cửa sổ hội trường, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước thách thức kép: cạnh tranh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày thêm khốc liệt và áp lực chuyển đổi xanh – số. Mỗi một ngày trì hoãn trong khâu cấp mã HS hay thẩm định ĐTM đồng nghĩa mất cơ hội đón dòng dịch chuyển đơn hàng từ các trung tâm sản xuất truyền thống. Do đó, cuộc cách mạng pháp lý không chỉ là câu chuyện tu chỉnh câu chữ, mà là mệnh lệnh sống còn để Việt Nam nắm bắt “cửa sổ vàng” chuyển dịch đầu tư.

Hội thảo kết thúc lúc 11 giờ 30 trong tràng pháo tay dài, nhưng dư âm không dừng ở đó. Các hiệp hội nhất trí thành lập nhóm công tác liên ngành, định kỳ theo dõi tiến độ sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo trực tiếp lên Tổ công tác đặc biệt của Thủ tướng về rà soát quy định kinh doanh. Phía EuroCham đề nghị chia sẻ bộ tiêu chí hậu kiểm rủi ro cho Cục An toàn thực phẩm để triển khai thí điểm; Hiệp hội vận tải thủy đề xuất cơ chế “đặt hàng xã hội hóa” nạo vét luồng hàng hải; doanh nghiệp điện lực trong nước xin được đăng ký danh mục ưu đãi đấu thầu đối với sản phẩm đạt chuẩn quốc tế.

Nếu coi pháp luật là “đường băng” cho máy bay kinh tế cất cánh, thì hội thảo ngày 14 tháng 7 chính là cuộc kiểm tra hiện trạng đường băng: nơi nào lún, nứt, nơi nào thiếu đèn tín hiệu, và đâu là vật cản cần dọn gấp. Quan trọng hơn, sự có mặt của cả ba khu trục: nhà nước – doanh nghiệp – đối tác quốc tế, chứng tỏ mong muốn đồng kiến tạo hành lang pháp lý mới: linh hoạt, dựa trên rủi ro và nuôi dưỡng sáng tạo nội địa. Con số 220 phản ánh chỉ là điểm khởi đầu. Khi từng phản ánh được “đổ bê tông” thành điều chỉnh luật, khi từng doanh nghiệp cảm nhận thời gian xử lý thủ tục ngắn lại, chi phí tuân thủ giảm xuống, thì mục tiêu “cơ bản tháo gỡ điểm nghẽn” sẽ thôi là khẩu hiệu, trở thành hiện thực đo đếm được. Và lúc đó, chính những hội thảo kiểu VCCI 2025 sẽ được nhớ như cột mốc đánh dấu bước ngoặt: từ nền kinh tế “vừa đi vừa gỡ vướng” sang nền kinh tế “tăng tốc trên đường băng phẳng”.

“Bên cạnh những nhóm vấn đề đã được trình bày tại hội thảo, một số kiến nghị đặc biệt quan trọng cũng được đề xuất gửi trực tiếp tới Bộ Tư pháp và Ban Pháp chế VCCI để hoàn thiện chính sách từ gốc rễ. Thứ nhất, cần khẩn trương rà soát lại Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg về hệ thống ngành kinh tế Việt Nam. Theo đó, từ cấp 1 đến cấp 4 hoàn toàn không tồn tại ngành “cơ khí” với tư cách một ngành độc lập, mà chỉ được “ẩn danh” dưới tiểu mục cấp 5 trong mục 2011 – sản xuất hóa chất cơ bản. Việc gộp ngành cơ khí vào khối hóa chất không những gây hiểu lầm về bản chất, mà còn khiến ngành này không được hưởng các chính sách ưu đãi theo ngành – lĩnh vực do không có mã ngành tương ứng ở cấp 4. Đây là một thiếu sót nghiêm trọng về mặt hệ thống, kéo theo hệ lụy về phân bổ ngân sách, tín dụng ưu đãi, thống kê phát triển ngành và chiến lược công nghiệp quốc gia. Do đó, đề xuất đưa “cơ khí” trở thành ngành cấp 3 độc lập trong hệ thống các ngành kinh tế Việt Nam là bước đi tất yếu, tạo nền móng để ở cấp 4 có thể hình thành đầy đủ các tiểu ngành cơ khí như gia công chính xác, chế tạo thiết bị công nghiệp, cơ khí nông nghiệp, cơ khí xây dựng… Từ đó, các chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng, nghiên cứu – phát triển mới đến đúng địa chỉ, thay vì bị hòa lẫn hoặc bỏ sót như hiện nay.

Thứ hai, cần tiếp tục sửa đổi Luật Đấu thầu theo hướng phát huy năng lực nội sinh và thúc đẩy làm chủ công nghệ. Mặc dù Luật Đấu thầu 2023 đã có một số điều khoản ưu tiên sản phẩm trong nước, nhưng cơ chế chỉ định thầu vẫn còn bó hẹp, thiếu tính chiến lược trong các lĩnh vực then chốt. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã làm chủ công nghệ cốt lõi – như ngành thiết bị điện, cơ khí chế tạo, hạ tầng đường sắt – thì việc cho phép áp dụng chỉ định thầu có điều kiện đối với các dự án công trong lĩnh vực công nghiệp trọng yếu, có liên quan đến an ninh quốc gia là hoàn toàn phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu thực tiễn. Đặc biệt, với các ngành như công nghiệp đường sắt, công nghiệp năng lượng, công nghiệp quốc phòng – an ninh, việc chủ động công nghệ nội địa không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là trụ cột của chủ quyền công nghệ và năng lực tự cường quốc gia. Do đó, cần bổ sung vào Luật Đấu thầu những quy định cụ thể cho phép chỉ định thầu theo hướng thúc đẩy nội lực, đi kèm tiêu chí chất lượng – giá cả – năng lực chứng minh, tránh tình trạng độc quyền hoặc hình thức. Đây không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp, mà là một sự đầu tư dài hạn vào sức mạnh công nghiệp Việt Nam.”