LTS: Gần đây người ta bàn tán nhiều chiều về việc cấm sử dụng xe máy chạy xăng trong vành đai 1 từ tháng 7/2026, và mở rộng qui mô này ở các năm sau; Các ý kiến đã trao đổi nhiều về vấn đề kinh tế, sự sẵn sàng của hạ tầng sạc, hạ tầng điện năng… và các giải pháp triển khai. Trong phạm vi đề án công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí, chúng tôi sẽ trao đổi kỹ hơn về ảnh hưởng của việc chuyển đổi xe chạy xăng/ dầu các loại (bao gồm cả ô tô, xe máy, xe công trình… gọi chung là xe) sang các loại xe sử dụng nhiên liệu thân thiện với môi trường (chi tiết hơn về xe điện) đến công nghiệp cơ khí và công nghiệp phụ trợ.

Hình 1: Xe Vinfat EVO Grand, (shop.vinfastauto).

Việc chuyển đổi từ xe xăng dầu sang xe sử dụng nhiên liệu thân thiện với môi trường (như xe điện, xe chạy bằng hydro hoặc nhiên liệu sinh học) có tác động sâu rộng đến công nghiệp cơ khí và công nghiệp phụ trợ. Dưới đây là phân tích chi tiết về các ảnh hưởng này.

Sự chuyển đổi này tác động đến công nghiệp cơ khí, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất động cơ và các bộ phận liên quan, chịu ảnh hưởng lớn từ sự chuyển đổi này.

1. Thay đổi công nghệ sản xuất động cơ. Xe xăng dầu sử dụng động cơ đốt trong (ICE), trong khi xe điện (EV) sử dụng động cơ điện. Điều này làm giảm nhu cầu sản xuất động cơ đốt trong, piston, hệ thống ống xả, và các bộ phận liên quan. Các nhà máy sản xuất động cơ ICE phải chuyển đổi dây chuyền để sản xuất động cơ điện hoặc pin, đòi hỏi đầu tư lớn vào công nghệ mới và đào tạo nhân lực. Riêng xe chạy bằng hydro và điện yêu cầu sản xuất các bình chứa hydro áp suất cao và hệ thống pin nhiên liệu, mở ra cơ hội mới cho ngành cơ khí trong việc phát triển các vật liệu và kỹ thuật sản xuất tiên tiến.

 2. Sự chuyển đổi này tăng nhu cầu về vật liệu mới. Xe thân thiện với môi trường thường sử dụng vật liệu nhẹ như nhôm, sợi carbon, hoặc hợp kim tiên tiến để tăng hiệu suất năng lượng. Công nghiệp cơ khí cần thích nghi để sản xuất và gia công các vật liệu này, đòi hỏi thiết bị và kỹ năng mới; Sản xuất pin lithium-ion hoặc pin trạng thái rắn (solid-state) yêu cầu công nghệ cơ khí chính xác cao để chế tạo các bộ phận như điện cực, vỏ pin, và hệ thống làm mát.

3. Giảm nhu cầu bảo trì và sửa chữa; Xe điện có ít bộ phận chuyển động hơn (khoảng 20 so với hơn 2000 trong xe ICE), dẫn đến giảm nhu cầu về các dịch vụ cơ khí liên quan đến bảo trì động cơ, hộp số, hoặc hệ thống xả. Các xưởng cơ khí truyền thống có thể mất một phần thị trường, buộc phải chuyển hướng sang bảo trì pin, hệ thống điện tử, hoặc nâng cấp phần mềm.

4. Sự chuyển đổi này là cơ hội cũng như áp lực để các DN đầu tư vào tự động hóa và sản xuất thông minh. Cụ thể quá trình này thúc đẩy ứng dụng công nghệ 4.0 trong công nghiệp cơ khí, như robot hóa, in 3D, và trí tuệ nhân tạo, để đáp ứng yêu cầu sản xuất các bộ phận phức tạp của xe thân thiện với môi trường. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp cơ khí đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng và công nghệ.

Sự chuyển đổi này tác động sâu rộng đến công nghiệp phụ trợ, chuỗi cung cấp linh kiện và dịch vụ hỗ trợ cho ngành ô tô, xe máy…

1. Chuyển đổi danh mục sản phẩm: Đó là giảm nhu cầu linh kiện truyền thống: Các bộ phận như bộ lọc dầu, bugi, hoặc bộ truyền động sẽ giảm nhu cầu khi xe điện trở nên phổ biến. Ví dụ, các nhà cung cấp phụ tùng cho động cơ ICE phải chuyển sang sản xuất linh kiện cho xe điện, như mô-đun pin, hệ thống quản lý nhiệt, hoặc bộ biến tần... Tăng nhu cầu linh kiện mới: Xe điện yêu cầu các bộ phận như pin, động cơ điện, hệ thống điều khiển điện tử, và cảm biến. Công nghiệp phụ trợ cần phát triển năng lực sản xuất các linh kiện này, đòi hỏi đầu tư mới và nhiều vào nghiên cứu và phát triển (R&D).

2. Tăng trưởng trong ngành điện tử và phần mềm: Xe thân thiện với môi trường, đặc biệt là xe điện, phụ thuộc nhiều vào hệ thống điện tử và phần mềm để quản lý năng lượng, kết nối, và lái tự động. Công nghiệp phụ trợ cần mở rộng sang sản xuất chip, cảm biến, và phần mềm nhúng, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp công nghệ cao nhưng thách thức với các nhà cung cấp truyền thống.

3. Chuỗi cung ứng thay đổi: Sự chuyển đổi làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu. Ví dụ, nhu cầu về nguyên liệu thô như lithium, cobalt, và niken cho pin tăng mạnh, trong khi nhu cầu về thép hoặc dầu mỏ giảm. Các nhà cung cấp phụ trợ cần điều chỉnh để đáp ứng các yêu cầu mới, từ khai thác nguyên liệu đến tái chế pin.

4. Tác động đến việc làm, bao gồm cả nhân lực và lao động chuyên môn. Một số ngành phụ trợ truyền thống (như sản xuất bộ phận động cơ đốt trong) có thể mất việc làm do nhu cầu giảm. Tuy nhiên, các lĩnh vực mới như sản xuất pin, hệ thống điện tử, và cơ sở hạ tầng liên quan sẽ tạo ra việc làm mới, đòi hỏi lực lượng lao động được đào tạo lại về các kỹ năng công nghệ cao.

Ví dụ, bộ pin Tesla Model 3/X chiếm toàn bộ không gian dưới sàn của chiếc xe điện. Để sản xuất ra bộ pin này, người ta cần:

- 12 tấn đá cho Lithium (cũng có thể chiết xuất từ nước biển)

- 5 tấn khoáng chất coban (Hầu hết coban được sản xuất là sản phẩm phụ của quá trình chế biến đồng và quặng niken. Đó là vật liệu khó nhất để có được pin và đắt nhất)

    - 3 tấn quặng niken

    - 12 tấn quặng đồng

Người ta phải di chuyển 250 tấn đất để có được:

    - 26,5 pound Liti

    - 30 pound niken

    - 48,5 pound mangan

    - 15 pound coban

Để sản xuất pin ta cũng cần:

    - 441 pound nhôm, thép và/hoặc nhựa

    - 112 pound than chì

Hình 2:  Xe điện Tesla Model 3

Chúng tôi cho rằng việc chuyển đổi từ xe xăng dầu sang xe sử dụng nhiên liệu thân thiện với môi trường, trong đó có chuyển sang xe điện mở ra các thị trường mới cho công nghiệp cơ khí và phụ trợ, trong đó có sản xuất pin, hệ thống quản lý năng lượng, và công nghệ tái chế. Một số quốc gia có thể tận dụng cơ hội để trở thành trung tâm sản xuất linh kiện xe điện, nếu có nguồn nguyên liệu thô dồi dào hoặc năng lực sản xuất mạnh; Sự chuyển đổi này thúc đẩy đầu tư vào R&D, giúp các doanh nghiệp cơ khí và phụ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên quá trình chuyển đổi dây chuyền sản xuất và đào tạo nhân lực để đáp ứng yêu cầu trên đòi hỏi vốn lớn, có thể gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa; Các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc, và Nhật Bản đang dẫn đầu trong sản xuất pin và linh kiện xe điện, tạo áp lực cạnh tranh cho các nước mới, hoặc có ý định tham gia vào chuỗi cung ứng; Sự phụ thuộc vào nguyên liệu thô như lithium và cobalt có thể gây ra rủi ro về nguồn cung và giá cả.

Hiện tại, Việt Nam có ngành công nghiệp phụ trợ ô tô đang phát triển nhưng vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu linh kiện. Việc chuyển đổi sang xe thân thiện với môi trường đòi hỏi các doanh nghiệp trong nước nâng cấp công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.  Việt Nam có thể tận dụng vị trí địa lý, nhân công còn khá rẻ, và các hiệp định thương mại tự do (FTA) để thu hút đầu tư vào sản xuất linh kiện xe điện và pin. Các doanh nghiệp Việt Nam phần lớn là quy mô nhỏ, thiếu vốn và công nghệ cao, khó cạnh tranh với các đối thủ quốc tế. Ngoài ra, hạ tầng sạc và hệ thống tái chế pin vẫn còn hạn chế.

Tóm lại, chuyển đổi sang xe sử dụng nhiên liệu thân thiện với môi trường, đặc biệt là xe điện mang lại cả cơ hội và thách thức cho công nghiệp cơ khí và công nghiệp phụ trợ. Để tận dụng cơ hội, các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, đào tạo nhân lực, và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Chính phủ cần đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chính sách, khuyến khích đổi mới sáng tạo, và phát triển hạ tầng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Cuối cùng, chúng ta cần một lộ trình chuyển đổi minh bạch, công bằng đối với các loại xe và những hỗ trợ tài chính cần thiết cho những người yếu thế, để tránh gây ra các vẫn đề xã hội, đảm bảo cho việc chuyển đổi có hiệu quả thiết thực./.

Nguồn: Funlend, Tesla, Inc.